بررسی علل و نحوه پیدایش حاشیه نشینی

یکی از بزرگترین دستاوردهای بشر ساختن شهر است. شکل شهر همواره شاخص بیرحم درجه تمدن بشری بوده و خواهد بود. در واقع این مجموع تصمیمات مردم ساکن شهر است که شکل شهر را تعیین میکند( جورج ،۱۳:۱۳۷۶). پیدایش انقلاب صنعتی در نیمه دوم قرن نوزدهم و عوامل نشات گرفته از آن همچون تمرکز صنعت و تجارت، نابرابری در تقسیم کار و توزیع ناعادلانه درآمد از سویی و مهاجرت روستاییان به شهر ها به علت کمبود خدمات و امکانات رفاهی ، بیکاری و از این قبیل از سوی دیگر منجر به افزایش جمعیت شهر ها و بویژه شهر های بزرگ و ایجاد کلان شهر ها شده است. در چنین شرایطی ساکنان محدوده اقتصادی شهر که دچا رفقر ، بیکاری و بیسوادی میباشند، جذب نظام اجتماعی – اقتصادی شهر شده و در حاشیه شهر به صورت غیر رسمی اسکان می یابند و منجر به بروز پدیده حاشیه نشینی می شوند. البته حاشیه نشینان الزاما درحاشیه شهر زندگی نمیکنند گاه این اسکان غیر رسمی در درون بافت شهری ایجاد میشود. این مراکز مسکونی مرکز بروز انواع مشکلات اجتماعی ، اقتصادی ، سیاسی و امنیتی همچون فقر ، بیکاری ، سطح پایین آموزش ، فقدان آسایش و امنیت ، نارسایی خدمات ، تراکم بالای جمعیت در واحد مسکونی و نامشخص بودن مالکیت زمین هستند.

چکیده

 اصطلاح حاشیه نشینی یا زاغه نشینی و .. در کشورهای در حال توسعه به محلات فقیر نشینی اطلاق می‌شود که در اطراف شهرهای بزرگ به وجود آمده و ساکنین این مناطق به علل گوناگون نتوانسته‌اند جذب نظام اقتصادی- اجتماعی شهر شده تا از امکانات و خدمات شهری استفاده نمایند. حاشیه ، فرهنگ مخصوص به خود دارد . فرهنگ حاشیه نشینی بازتاب شیوه زندگی طبقات پایین اجتماع است که معمولاً فرهنگ فقر شناخته می‌شود. تقریبا اکثر کشورهای جهان اعم از پیشرفته یا عقب نگه داشته شده دوره هایی از حاشیه نشینی را در شهرهای  خود تجربه کرده‌اند ، اما مشکل اصلی در کشورهای جهان سوم نهفته است. مثلاَ در هند جمعیت زاغه نشین شهرهای این کشور چیزی بین ۳۰ تا ۵۰ درصد کل ساکنین آنهاست . سکونتگاه غیر قانونی(عدوانی) را می توان به عنوان یک منطقه مسکونی تعریف کرد که بدون مطالبه قانونی برای دریافت زمین و یا اجاره از سوی مقامات مربوطه برای ساختن خانه توسعه یافته است. زاغه های غیرقانونی معمولا در حاشیه شهرها ظاهر می شوند.شکل گیری و توسعه سکونتگاه های غیر قانونی تابعی از عوامل داخلی و خارجی است. از عوامل داخلی می توان به مواردی مانند فقدان ممر عایدی تضمین شده و دیگر مسائل مالی ، شغل های روزمزد با دستمزد کم که در بسیاری موارد موقت و نیمه دائم است. ، اشاره نمود .

این مطلب بررسی علل و نحوه پیدایش حاشیه نشینی مشتمل بر ۱۶صفحه است، برای دیدن فهرست مطالب مقاله و جزئیات آن به اطلاعات اضافی زیر مراجعه فرمایید

فهرست مطاالب

چکیده  …… ۳

کلید واژه ….۳

طرح مسئله ..۳

روش تحقیق …۴

اهداف تحقیق …۴

اهمیت و ضرورت تحقیق …۴

فرضیات تحقیق ..۵

ادبیات تحقیق ……۵

مقدمه ……..۶

تعریف حاشیه پیرامون شهر ها …۶

تعریف حاشیه های درون شهری ….۶

تعریف اسکان غیر قانونی (عدوانی ) …۷

دلایل ظهور پدیده حاشیه نشینی ..۷

مهاجرت ….۸

تاریخچه حاشیه نشینی در برخی از کشورهای جهان …۸

تاریخچه حاشیه نشینی در ایران …۹

نتایج و اثرات حاشیه نشینی  …۱۰

پیامدهای زیستی حاشیه نشینی در ایران …۱۰

چالش های عمده حاشیه نشینی …۱۰

روش های مقابله با پدیده حاشیه نشینی در جهان …۱۱

روش های مقابله با پدیده حاشیه نشینی در ایران …۱۲

مطالعات حاشیه نشینی در منطقه غرب مشهد( قلعه وکیل آباد) ..۱۲

علل حاشیه نشینی در قلعه وکیل آباد …۱۳

ویژگی های جمعیتی ..۱۳

بررسی کاربری اراضی …۱۳

وضعیت اقتصادی …۱۳

ویژگی های اجتماعی و فرهنگی ساکنین قلعه وکیل آباد …۱۳

بررسی ابعاد و مساحت قطعات – نحوه جرم گذاری و سطح اشغال …۱۴

بررسی و تعیین حجم عبور و مرور در خیابانها و تقاطع های مهم …۱۴

بررسی موقعیت و حجم پارکینگ ها …۱۴

نتیجه گیری ..۱۴

پیشنهاد …..۱۵

منابع و مآخذ …۱۶

[su_note note_color=”#e2f9e2″ text_color=”#212623″]

خرید با کلیه کارت های بانکی (دانلود فایل بلافاصله پس از خرید)

[/su_note]

.

خلاصه ای کوتاه از مقاله بررسی علل و نحوه پیدایش حاشیه نشینی را در زیر می توانید ببینید.

مقدمه

یکی از بزرگترین دستاوردهای بشر ساختن شهر است. شکل شهر همواره شاخص بیرحم درجه تمدن بشری بوده و خواهد بود. در واقع این مجموع تصمیمات مردم ساکن شهر است که شکل شهر را تعیین میکند( جورج ،۱۳:۱۳۷۶). پیدایش انقلاب صنعتی در نیمه دوم قرن نوزدهم و عوامل نشات گرفته از آن همچون تمرکز صنعت و تجارت، نابرابری در تقسیم کار و توزیع ناعادلانه درآمد از سویی و مهاجرت روستاییان به شهرها به علت کمبود خدمات و امکانات رفاهی ، بیکاری و از این قبیل از سوی دیگر منجر به افزایش جمعیت شهرها و بویژه شهرهای بزرگ و ایجاد کلان شهر ها شده است. در چنین شرایطی ساکنان محدوده اقتصادی شهر که دچا رفقر ، بیکاری و بیسوادی میباشند، جذب نظام اجتماعی – اقتصادی شهر شده و در حاشیه شهر به صورت غیر رسمی اسکان می یابند و منجر به بروز پدیده حاشیه نشینی می شوند. البته حاشیه نشینان الزاما درحاشیه شهر زندگی نمیکنند گاه این اسکان غیر رسمی در درون بافت شهری ایجاد میشود. این مراکز مسکونی مرکز بروز انواع مشکلات اجتماعی ، اقتصادی ، سیاسی و امنیتی همچون فقر ، بیکاری ، سطح پایین آموزش ، فقدان آسایش و امنیت ، نارسایی خدمات ، تراکم بالای جمعیت در واحد مسکونی و نامشخص بودن مالکیت زمین هستند.

طرح مسئله

حاشیه نشینی به عنوان یکی از مهمترین مسائل و معضلاتی است که کشورهای در حال توسعه و حتی توسعه یافته درگیر آن شده اند. افزایش مهاجرت به شهر ها رشد سریع و گسترده ی جمعیت و عوامل اقتصادی و … موجب بروز عوارض متعدد شهری شده است که از آن میان میتوان به پدیده حاشیه نشینی و یا همان اسکان های غیر رسمی اشاره کرد.

از آن جا که کارخانجات و موائد زاید آن ها و فرودگاه ها با آلودگی صوتی زیادی که دارند ، همه در اطراف شهر ها سکنی گرفته اند لذا ارزش زمین در این نواحی کمتر از دیگر قسمت های شهر شده و در نتیجه سر ریز جمعیتی که بدان اشاره شد به صورت حومه نشین و آلونک نشین در این نواحی شکل میگیرد.

اهداف تحقیق

مطالعه و تحقیق پیرامون مسائل مختلف شهری و روستایی از اساسی ترین کارهایی است که در هر کشور باید صورت گیرد تا برنامه ریزی های توسعه و عمران آن کشور بطور دقیق و صحیح انجام شود در کشورهای توسعه یافته به این امر توجه بسیار شده و قسمت زیادی از بودجه کشور را به این بخش اختصاص داده اند. با توجه به اهمیت مسئله توسعه شهر ها و گسترش بیش از حد شهر های بزرگ و پیدایش حاشیه نشینی ، مطالعه حاشیه نشینی و زاغه نشینی بسیار مهم و ضروری است چرا که جهت برنامه ریزی های توسعه و عمران شهری یک برنامه ریز باید با خصوصیات اکولوژی ، اجتماعی ، اقتصادی ، سیاسی، فرهنگی و جمعیتی کلیه مناطق شهری آشنا باشد.

اهمیت و ضرورت تحقیق

افزایش جمعیت شهری و گسترش شهر ها و پیدایش حاشیه نشینی و عوارض مختلف دیگر آن در حال حاضر یکی از دشواریها  مشکلاتی است که در سطح ملی و منطقه ای اذهان عمومی و مسئولین کشور را به خود مشغول داشته است. برنامه های توسعه اجتماعی و اقتصادی – سیاسی و امنیتی در کشور ایران مسئله حاشیه نشینی ، پیرامون شهر های بزرگ را در بعضی مناطق تشدید نموده بطوری که مهاجر پذیری شهر ها رابطه مستقیم با گسترش شهر ها و این دو نیز رابطه مستقیم با پدیده حاشیه نشینی و همچنین رابطه مستقیم با سیاست های دولت دارد.

فرضیات تحقیق

فرضیات تحقیق معمولا حدس یا گمان قریب به اتفاقی هستند که از طریق آزمون و بررسی های مبتنی بر چهارچوب نظری امکان دستیابی به اهداف تحقیق را میرساند. بطور کلی گسترش شهر ها و توسعه فضایی آنها متاثر از افزایش بی رویه مهاجرت از نقاط روستایی و یا شهر های کوچکتر به شهر های بزرگ است که با توجه به اشتغال مهاجرین و نداشتن درآمد کافی و همچنین نداشتن حرفه و شغل مناسب نمیتوانند در مراکز اصلی شهر جذب شوند و به سوی مناطق پیرامون و حاشیه شهر ها روی می آورند. مهاجرت ها بطور کلی تاثیرات زیادی بر مناطق شهری و روستایی دارند اکنون با توجه به مطالب ذکر شده فرضیات مرتبط به آن را دراین قسمت مطرح میکنیم:

  • رشد فزاینده جمعیت در قلعه وکیل آباد ، ناشی از ورود مهاجران شهری و روستایی به این مکان است.

تاریخچه حاشیه نشینی در برخی از کشورهای جهان

از سالهای ۱۹۵۰ بحث های مرتبط با حاشیه نشینی درجهان و به خصوص جهان سوم به صورتی گسترده مطرح شد. تحلیل های متفاوت و راهکارهای گوناگونی در این رابطه ارائه شد. اما هیچ یک از تجارب جهانی ۵۰ سال اخیر منجر به حذف حاشیه نشینی نشدند. تنها در جوامع فراصنعتی حاشیه نشینان شهری دهه های ۵۰ و ۶۰ جای خود را به رانده شده های قافله توسعه دهه های ۸۰ و ۹۰ دادند. در کشورهای جهان سوم مهار و ساماندهی حاشیه نشینی همچنان از بحث های مطرح آغاز هزاره سوم است. اما مهار و ساماندهی حاشیه نشینی به ابزارهای گوناگونی نیاز دارد . انگلس ، یکصد سای پیش در انگلستان به محلات زاغه ای اشاره می کند و وجود آن ها را ناشی از انقلاب صنعتی می داند و نقش مسئولان دولتی را در احداث مسکن ( خانه سازی ) و ارائه مقرراتی برای کنترل خانه سازی  و ارائه قوانین مربوط به طراحی تصدیق می نماید.

تاریخچه حاشیه نشینی در ایران

توسعه شهری در ایران در فاصله سال های  ۱۳۴۰-۱۳۲۰ مبنتی بر رشد مهاجرت روستایی بوده و دو قطب مرفه نشین شهری و فقیرنشین در این دوره خودنمایی می کند. به تدریج به تابعیت از غرب طرح های شهری به اجرا در می آید و طرح های جامع به علت اینکه توسعه بخش خدمات را به عنوان پایه های اقتصادی برای پیشرفت شهر در نظر گرفته ، چندان موفق نمایان نشدند. بافت سال های اخیر شهرهای ایران رشد سریع در سطح ، عمق ، ارتفاع و تعداد معابر را در بر داشت و در عین حال فشردگی شدید بناها افزایش جمعیت و نیازمندیهای زندگی صنعتی سیمای شهرهای ایران و نوع معیشت آن ها را دگرگون می سازد. جمعیت شهرها به خصوص در ۵۰ سال اخیر رو به افزایش گام می نهد. ازعلل افزایش جمعیت سیل مهاجرت روستاییان به شهرها را می توان ذکر کرد و البته در طیف محدودتر مهاجرت هایی هم تحت عنوان مهاجرت های بین المللی و مهاجرت های خارجی شامل جوامع روستایی و شهری در ایران شد. از جمله عوامل دیگر مهاجرت و افزایش جمعیت شهرها ، بهبود شرایط زندگی ، دسترسی به امکانات درمانی و بهداشتی و آموزشی در مقایسه با روستا را می توان نام برد.

نتایج و اثرات حاشیه نشینی

حاشیه نشینی به مثابه فرو ریختن مبانی فرهنگی مجموعه های پیشین است و موجب پیدایش محیط هایی می شود که فرهنگ معینی ندارد و انسان در آن هویت مشخصی پیدا نمی کند . سازمان های شهری همواره با تقاضاهایی از سوی حاشیه شنینان برای تأمین خدمات و تسهیلات مورد نیاز آنان رو به رو هستند. وضع نامطلوب اسکان آنان ، ساختمان های بی قواره و کوچه های درهم و نامناسب بودن زمین ، فراهم نمودن این خدمات را سخت و دشوار می سازد. در جامعه شهری از حاشیه نشینان به عنوان افراد بی فرهنگ نام برده می شود. هرچند که این افراد فرهنگ ویژه خود را دارند ، مردم شهر تمایلی به ایجاد ارتباط و تماس با آنان نشان نمی دهند . خود آنان نیز بندرت می توانند در بین اجتماعات شهری جایی بیابند و یا در سازمان های دولتی راه پیدا کنند. این مسئله خود به حاشیه نشینی آنان و زندگی حاشیه شهرها شدت می بخشد.

روش های مقابله با پدیده حاشیه نشینی در ایران

حاشیه نشینی در حالی طی سالهای اخیر افزایش چشمگیری داشته که بنا بر گفته کارشناسان و آگاهان  نه تنها تاکنون هیچ برنامه خاصی از سوی دولت در این باره ارائه نشده است بلکه مسولان و مدیران دولتی  همواره با قرار دادن اراضی حاشیه ای شهرها  در میان اراضی تحت پوشش شهرداری ها سعی در پاک کردن صورت مساله نیز داشته اند :وحید پارسا (یک کارشناس ارشد برنامه ریزی شهری) با بیان اینکه مدیریت شهری در مقابله با پدیده حاشیه نشینی در دهه های اخیر واکنشهای متفاوت و به تبع آن اقدام ها و برنامه های زیادی را دنبال کرده است، می گوید: به طور کلی روند مقابله با حاشیه نشینی بدین گونه بوده که مدیران شهری در زمان شکل گیری این مناطق حداکثر تلاش، هزینه و انرژی را صرف کرده اند تا روند حاشیه نشینی را متوقف کنند که در اغلب موارد ناموفق بودند و علت آن سوداگری زمین است. زمانی که مناطق حاشیه نشین ساخته می شود و جزو محدوده قانونی شهر قرار می گیرد، هزاران مشکل جدید به همراه می آورد، زیرا باز هم حداکثر هزینه و انرژی، این بار برای ساماندهی و عمران مناطق صرف می شود.

علل حاشیه نشینی در قلعه وکیل آباد :

اکثر افرادی که در این محله زندگی می کنند مهاجرینی هستند که از سراسر شهر های استان و حتی کشور افغانستان به این نقطه آمده اند که علت آن هم ارزان بودن میزان اجاره بها یا خرید زمین بوده است.  این مهاجرتها عمدتا به سبب آفات طبیعی ( سیل ، زلزله ، خشکسالی) و فقر مالی و کسب شغل صورت گرفته است.

بیشترین درصد مهاجرت به این منطقه  معادل ۶۷/۳۰ % می باشد که از اطراف مشهد و یا دیگر نقاط مشهد از قبیل بلوار لادن و قاسم آباد و … به این منطقه بوده است. ۳۸/۱۵% از اهالی این منطقه از شیروان به علت آفات طبیعی مهاجرت کرده اند و چندین مورد مهاجرت نیز مربوط به ادامه تحصیل فرزندان می باشد.

بررسی علل مهاجرت به مشهد از دیدگاه مهاجرین نشان داد که بیکاری در مبدا ، کسب درآمد و مشکلات زندگی عمده ترین دلایل مهاجرت محسوب شده است. ( مرکز آمار)

نتیجه گیری

تحولات اقتصادی و اجتماعی در گسترش و ایجاد پدیده حاشیه نشینی بسیار موثر بوده است . با مروری بر تمامی نظریاتی که به مسئله حاشیه نشینی پرداخته است می توان گفت مهمترین عامل موثر بر وقوع و گسترش این پدیده مشکلات اقتصادی است. چه در نظریه های مبتنی بر مهاجرت ، به دنبال کسب درامد بالاتر به نشهرها پناه می برند و چه در نظریه های مبتنی بر بوم شناسی که جدایی گزینی اجتماعات شهری را به توان اقتصادی هر یک از گروه ها در تامین مسکن و زمین نسبت می دهد ، عوامل اقتصادی نقش کلیدی را در ظهور و گسترش حاشیه نشینی بازی می کنند. لذا به منظور کنترل و در صورت امکان حذف این پدیده باید به ایجاد تعادل فضایی ( اقتصادی ، اجتماعی ، کالبدی ) در سطح مناطق دست یازید و ارائه برنامه های توسعه را متناسب با توانها و امکانات موجود آنها تدوین نمود. در صورت تهیه چنین برنامه هایی تعادل فضایی در بین تمامی مناطق برقرار خواهد شد و جمعیت برای بدست آوردن منابع اقتصادی و اجتماعی برتر ناچار به انتقال از نقطه ای به نقطه دیگر نخواهد بود . تجربه جهانی نشان داده است اساسی ترین و مهمترین گام ، داشتن طرح و برنامه ریزی های راهبردی و جامع برای توسعه کشور است .

پیشنهاد

در جهان صنعتی امروز پدیده مهاجرت، حاشیه نشینی و اسکان غیر رسمی در اطراف شهرهای بزرگ و مناطق محروم شهری امریست اجتناب ناپذیر و از جمله چالشهای مهم فراروی مدیریت شهری است.

با استفاده از روش توانمند سازی، بهره جستن از اعتبارات جهانی، تخصیص بخشی از اعتبارات ملی به این مهم، جلوگیری از مهاجرت بی رویه از طریق عمران و آبادانی روستاها، در مهارکردن این پدیده شهری نشینی ،بازنگری طرحهای جامع و تفصیلی شهری، به منظور پیش بینی فضاهای مناسب برای تولید مسکن کوچک، مقاوم و ارزان قیمت برای زوجهای جوان، خانواده های کم درآمد و… برای اقشار آسیب پذیر باید خانه ای کوچک ولی مقاوم و مجلل ساخته شود. رسیدگی و گسترش عدالت اجتماعی به روستاها و شهرهای کوچک و ایجاد تعادل در نقاط مختلف از نظر فرهنگی، بهداشتی، اقتصادی و… ایران تنها در تهران محقق نیست .امروزه با پیشرفت حمل نقل ودنیای الکترونیک در کمترین زمان ممکن  می توان به همه نقاط کشور دسترسی داشت. بابردن ادارات به دیگر شهرستانها میتوان از حاشیه نشینی در مادرشهرها جلوگیری کرد.

منابع و مآخذ

  • احمدی پور ، زهرا، ۱۳۷۴ : حاشیه نشینی در بخش مرکزی کرج ، مجله رشد آموزش جغرافیا ، شماره ۳۸
  • برآبادی ، محمود ، ۱۳۸۱ : حاشیه نشینی پدیده ای به قدمت شهرنشینی ، ماهنامه شهرداری ها ، سال چهارم ، شماره ،۴۵
  • پاپلی یزدی ، محمد حسین، ۱۳۸۰: اولویت حل مشکلات شهری در ایران ، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی ، شماره ۶۱ ، مشهد
  • حاتمی نژاد ، حسین و زمردیان ، محمد جعفر، ۱۳۷۲ : بررسی شرایط جغرافیایی ، اقتصادی و اجتماعی حاشیه نشینان شهر مشهد ، استانداری خراسان
  • زاهد زاهدانی ، سعید ، ۱۳۶۹: حاشیه نشینی ، انتشارات دانشگاه شیراز ، شماره ۱۶۲
  • سازمان عمران و بهسازی شهری ،۱۳۸۳: تاریخچه شهر و شهرسازی ، شرکت عمران شهر جدید بینالود
  • سعیدنیا ، احمد ، ۱۳۷۹: نظام مراکز شهری- فضاهای مسکونی ، کتاب سبز راهنمای شهرداری ها ، جلد ۴ ، مرکز مطالعات برنامه ریزی شهری وزارت کشور
  • شکوئی ، حسین،۱۳۷۳ : دیدگاه های نو در جغرافیای شهری ،جلد۱ ، انتشارات سمت ، تهران
  • شیرانلو ، فیروز، ۱۳۵۰ : نقش بسیج کودکان و جوانان در برنامه ریزی توسعه و سازندگی ملی ، مدیریت بهداشت و رفاه اجتماعی
  • مشهدی زاده دهاقانی، ناصر، ۱۳۷۳ : تحلیلی از ویژگی های برنامه ریزی شهری در ایران ، انتشارات دانشگاهی علم و صنعت ، چاپ اول
  • مشهدی زاده دهاقانی، ناصر، ۱۳۷۸ : حاشیه نشینی یک مساله صد مشکل ، روزنامه همشهری
  • منصوری ، محمد کریم و آیت اللهی ، علیرضا ، ۱۳۵۷: حاشیه نشینان شیراز
  • میر فندرسکی ، مهدی،۱۳۸۲ : طرح راهبردی ساماندهی حاشیه شهر مشهد ، مهندسین مشاور
  • ناجی ، علیرضا ، ۱۳۸۳: ساماندهی اسکان غیر رسمی در قائن ( راهبرد – سیاست های کلی ) ، مدیریت برنامه ریزی خراسان رضوی

[su_note note_color=”#e2f9e2″ text_color=”#212623″]

خرید با کلیه کارت های بانکی (دانلود فایل بلافاصله پس از خرید)

[/su_note]

.

 

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.