مقالات رشته معماری

بررسی نقش‌های نمادین در معماری هخامنشی

انسان موجودی اسطوره باور و نمادساز است. اسطوره آغاز «شدن» و نحوه‌ی «بودن» آدمی را بیان می‌کند و نماد زبان اسطوره و آیین در درازنای تاریخ بوده است. در جهان بینی اسطوره‌ای انسان خود و جهان را در هم می‌آمیزد تا حضور خویش را در روند حیات به ثبوت برساند. معماری یکی از نمودگاههای چنین آمیزشی است. در معماری دنیای باستان مفاهیم مینوی جلوه‌ای زمینی می‌یافتند و در زندگی واقعی بازتاب پیدا می‌کردند.

مطلب بررسی نقش‌های نمادین در معماری هخامنشی مشتمل۲۲۵ صفحه است، برای دیدن فهرست مطالب مقاله و جزئیات آن به اطلاعات اضافی زیر مراجعه فرمایید.

 مقالات رشته معماری

فهرست مطالب

عنوان  صفحه

پیش‌گفتار ۴

دیباچه۵

سخنی درباره‌ی منابع ۱۴

بخش یکم: پیشینه‌ی هخامنشی‌ها ۲۳

۱ـ هند و اروپاییان ۲۵

۲ـ علل و انگیزه مهاجرت آریایی‌ها ۲۸

۳ـ آریایی‌ها در ایران ۲۹

بخش دوم: پادشاهی هخامنشیان۳۳

۱ـ کورش ۳۴

۲ـ خط مشی دینی کورش۳۶

۳ـ داریوش  ۳۹

۴ـ خشایارشاه ۴۶

۵ـ فرجام هخامنشیان ۴۹

بخش سوم: شکل‌گیری معماری هخامنشی۵۴

۱ـ پاسارگاد ۵۷

۲ـ آرامگاه کورش ۶۰

۳ـ شوش ۶۲

۴ـ تخت جمشید  ۶۵

بخش چهارم: نقش برجسته‌های تخت جمشید ۷۱

۱ـ بخش‌های برجسته‌ی تخت جمشید ۷۳

۲ـ نقوش پلکان آپادانا۷۴

۳ـ نقوش سایر کاخ‌ها ۸۰

۴ـ نقوش آپادانا و جشن آغاز سال نو ۸۳

بخش پنجم: نقش‌های نمادین در آثار و اشیاء ایران پیش از هخامنشیان ۸۸

۱ـ نماد و نمادگرایی ۸۹

۲ـ سفالینه‌های شوش و سیلک ۹۲

۳ـ گنجینه‌ی زیویه و جام زرین حسنلو ۹۶

۴ـ مفرغ‌های لرستان ۹۸

۵ـ نقش و نگاره‌ها در آثار منسوب به مادها ۱۰۵

بخش ششم: نقش برجسته‌های نمادین در پاسارگاد و شوش۱۰۹

۱ـ انسان بالدار پاسارگاد۱۱۱

۲ـ هویت نگاره پاسارگاد۱۱۵

۳ـ نگاره‌های نمادین شوش ۱۱۹

بخش هفتم: نقش‌های نمادین تخت جمشید ۱۲۳

۱ـ پیکار شیر و گاو ۱۲۷

۲ـ پیکار شاه و شیر۱۳۳

۳ـ گاوان بالدار انسان سر ۱۳۸

۴ـ باغ پر درخت نمادین ۱۴۶

بخش هشتم: اهورامزدا، فروهر و فرّ در کیش زردشتی و آیین پارسی ۱۵۱

۱ـ اهورامزدا  ۱۵۱

۲ـ فروهر ۱۵۵

۳ـ فر ۱۵۸

۴ـ فرّ در تاریخ اساطیری ایران ۱۶۴

بخش نهم: نماد بالدار درباور و هنر هخامنشیان ۱۶۷

۱ـ نماد بالدار در خاور نزدیک باستان ۱۶۹

۲ـ اشکال و اجزاء نماد بالدار هخامنشی۱۷۱

۳ـ نیم تنه‌ی بالدار بیستون ۱۷۳

۴ـ نقش رستم  ۱۷۶

۵ـ نماد بالدار در تخت جمشید ۱۸۰

۶ـ دایره‌ی بالدار و شیرمردان تاجدار ۱۸۳

۷ـ پرنده بالدار در باور پارسی ۱۸۴

۸ـ نماد بالدار یا فرّ ایرانی۱۸۶

۹ـ نماد انسان بالدار یا فرّ کیانی ۱۸۹

۱۰ـ فرّ و آتش شخصی پادشاه ۱۹۴

۱۱ـ فرّ شاهی و تی‌کی‌هلنی ۱۹۶

۱۲ـ نسبت نماد فرمانروایی و فرّ کیانی ۱۹۷

۱۳ـ نسبت «شاه ـ عقاب» با وارغنه پرنده‌ی فر۲۰۰

۱۴ـ قوچ بالدار جایگزین انسان بالدار ۲۰۴

سخن پایانی  ۲۰۵

فهرست منابع و مآخذ ۲۱۴

پیوست: شکل‌ها و تصویرها۲۲۲

چکیده‌ی انگلیسی

خرید با کلیه کارت های بانکی (دانلود فایل بلافاصله پس از خرید)

مقالات رشته معماری

خلاصه ای کوتاه از مقاله بررسی نقش‌های نمادین در معماری هخامنشی را در زیر می توانید ببینید.

چکیده

انسان موجودی اسطوره باور و نمادساز است. اسطوره آغاز «شدن» و نحوه‌ی «بودن» آدمی را بیان می‌کند و نماد زبان اسطوره و آیین در درازنای تاریخ بوده است. در جهان بینی اسطوره‌ای انسان خود و جهان را در هم می‌آمیزد تا حضور خویش را در روند حیات به ثبوت برساند. معماری یکی از نمودگاههای چنین آمیزشی است. در معماری دنیای باستان مفاهیم مینوی جلوه‌ای زمینی می‌یافتند و در زندگی واقعی بازتاب پیدا می‌کردند.

پیش گفتار

یکی از جلوه‌های جذاب تمدن ایران باستان بنای بزرگ تخت جمشید است. این بنا آمیزه‌ای از هنر معماری ملل تحت حکومت هخامنشیان را به نمایش می‌گذارد که در آن چیرگی با روح پارسی است. نقش‌های نمادین در معماری هخامنشی بهم فشرده و در هم تافته‌اند و برجنبه مینوی و آیینی بناها صحه می‌نهند. سخن گفتن از معماری مذکور و نگاره‌های شگفت و شگرف آن دقت بسیار، دانش وسیع، وسعت نظر و انرژی فراوان می‌خواهد.

هند و اروپاییان

هند و اروپاییان اقوامی بودند که از هزاره چهارم ق.م از موطن خود برای دست‌یابی به زندگی و منابع بهتر به سرزمین‌های دیگر کوچیدند. مورخان با تکیه بر متون اساطیری و داده‌های باستان‌شناسی درباره‌ی خاستگاه نخستین آنها تلاش فراوان کردند که حاصل آن ارائه‌ی چند فرضیه در این خصوص است. انگیزه و پایه‌ریزی چنین فرضیه‌هایی در آغاز جنبه‌ی «نژادگرایی» و سپس «ملی‌گرایی» داشت.

علل و انگیزه مهاجرت آریایی‌ها

با ورود آریایی‌های کوچیده به فلات ایران که با زد و خورد با بومیان همراه بود، حق زیستن از ایشان سلب شد و به تدریج هم آنها یا از میان رفتند و یا در روند «آریایی کردن» سرزمین خویش مستحیل شدند. عامل برتری آریاییان بر بومیان استفاده از ابزارهای آهنی، اتکاء به اسبان تیزرو و گردونه و نیز روحیه سلحشوری و چابکی ایشان بوده است.

آریایی‌ها در ایران

پس از کوچیدن آریایی‌ها و ورود آنها به ایران این سرزمین «ایران» نام گرفت. نجد ایران قبل از این رخ داد نام یگانه‌ای نداشته ولی هرتسفلد باستان‌شناس آلمانی به سبب وسعت قلمرو و میزان قدرت قوم کاسپین این بخش از آسیای غربی را «سرزمین کاسپی» نام نهاده است. بهر حال از جلمه گروه‌های آریایی که در دره‌های حاصل‌خیز زاگرس سکنی گزیدند مادها (در مرکز و غرب)، پارسها (در جنوب غرب) و پاتها (در شمال شرق) بودند.

خط مشی دینی کورش

شاید بتوان گفت ملایمت و رفتار توأم با دوراندیشی و زیرکی کورش در باب عقاید مردمان تحت فرمانروایش اسباب شهرت او را در تاریخ دنیای باستان فراهم آورده است. و این سیاست هم خردمندانه بود و هم گریزناپذیر. تصور «یک جهان» با آمیزش مردم گوناگون و فرهنگ‌های متنوع در یک جامعه بزرگ یکی از مهم‌ترین دست‌آوردهای تمدن هخامنشیان است. این تدبیر به تندی و یا به آسانی عملی نشد، بلکه با شکیبایی توأم گشت.

خشایار شاه (۴۶۵-۴۸۶ق.م)

داریوش در کتیبه‌هایش می‌گوید به هنگام به تخت نشستن ۲۸ سال سن داشته است. او ۳۵ سال تمام با قدرت و کفایت سلطنت کرد و پس از او پادشاهی نزدیک به دو سده در دودمانش استمرار یافت.

پس از درگذشت داریوش پسرش خشایارشاه نخستین فرزند شاهدخت آتوسا دختر کورش به پادشاهی رسید. وی در سال ۵۲۱  و در هنگام پادشاهی پدرش زاده شد و داریوش پیش از مرگش وی را به جانشینی برگزیده بود. خشایارشاه در سن ۳۵ سالگی زمام امور را به دست گرفت. وی «پادشاهی خود را به گردآوری اسباب لشکرکشی به مصر شروع کرد.» ولی هرگز به سرزمین فراعنه پا نگذاشت و پس از چندی تصمیم به حمله به یونان را گرفت.

فرجام هخامنشیان

پارسیان پس از ورود به نجد ایران به تدریج بر همه‌ی باشندگان (ساکنان) بومی سروری یافتند و حکومت متمرکزی تشکیل دادند به گونه‌ای که حکومت مادان پیش درآمد دولت پارسی تلقی می‌شود. هرچند آگاهی از دوره ماد اندک و گفته‌ها در این باره با هم ناسازگار است. به هر حال کاری که از اقوام بومی تا سده‌ی ششم ق.م بر نیامده بود به وسیله خاندان هخامنشی به منصه‌ی ظهور رسید و حکومت جهانی به وجود آمد.

آرامگاه کورش

این آرامگاه فخیم‌ترین بنای پاسارگاد به شمار می‌رود و از دیدگاه هنری، آیینی و تاریخی حائز اهمیت است. آرامگاهی که تا دوران اخیر در میان عامه مردم محلی به «قبر مادر سلیمان» شهرت داشت (ت۲) این نام‌گذاری نخستین بار در سال ۱۷۰۶ م توسط دوبروین(۲۸) مورد تردید قرار گرفت. وی بر این عقیده بود که سلیمان پیامبر قوم یهود هرگز سرزمین مقدس را ترک نکرد که در سرزمین‌های دور دست برای مادرش آرامگاه بسازد.

نقوش سایر کاخ‌ها

نگاره‌های تزیینی در پلکانهای کوشک حرم‌سرای خشایارشاه، داریوش یکم، اردشیر یکم و سوم، ساختمان مرکزی (کاخ شوری یا سه دروازه‌) و تالار تخت (کاخ صدستون) کنده شده‌اند. نگارنده از بررسی همه‌ی این بناها پرهیز می‌کند و تنها به طور پراکنده به برخی از نقوش آنها اشاره می‌کند و می‌گذرد.

نقوش آپادانا و جشن آغاز سال نو

آپادانا تالار بار (پذیرایی) یا کاخ تشریفاتی بیشتر شهرتش به خاطر نقوش زیبایی است که بر پلکان شرقی و شمالی آن کنده‌اند. نگاره‌های این پلکان متنوعند و می‌توان آنها را به سه دسته تقسیم کرد: نقش برجسته پیکار شیر با گاو که در ادامه از آن بحث خواهیم کرد. نقوش سربازان عیلامی و بلند پایگان پارسی و مادی که یکی درمیانند و در حال حرکت و گفتگو و هر کدام با شاخه‌ی گل نیلوفری در دست حک شدند.

نماد و نمادگرایی

معماری یک آفرینش هنری است که ممکن است کارکردهای کاربردی، زیباشناسانه و یا کارکردهای اجتماعی و فرهنگی داشته باشد. در این صورت جنبه‌ی آیینی و نماد پردازانه به خود می‌گیرد. در معماری و نیز آثار هنری که جنبه‌ی تزیینی آنها قوی است، نمادپردازی و مفهوم‌گرایی به حوزه‌ی نفوذ فرهنگی و تاریخی، وسعت و ژرفای بیشتری می‌بخشد و ارزش‌های مردمان یک سرزمین را ماندگار می‌کند. مفاهیم در هنر در یک نگاه گذرا به سه گونه تقسیم می‌شوند: مفاهیم ساده، مفاهیم قراردادی، مفاهیم ضمنی و نمادین.

سفالینه‌های شوش و سیلک

نخستین نمادها بر سینه‌ی غارها و سفال‌ها نقش بسته است. سفال از کثیرترین و متنوع‌ترین آثار هنری‌اند که از گذشتگان باقی مانده و فرهنگ و رونق اقتصادی و اقتدار سیاسی حکومت‌ها در افول و شکوفایی آنها مؤثر بوده است. در پس هر شیء سفالی هرچند ساده و کوچک وجوه گوناگون تمدنی نهفته است.

گنیجینه‌ی زیویه و جام زرین حسنلو

زیویه نام روستایی در نزدیکی شهرستان سقز در کردستان ایران است. در این منطقه کوهستانی در سال ۱۹۴۷م بطور ناگهانی گنجینه‌ای از آثار باستانی کشف شد. صاحبان اصلی هنر زیویه ناشناخته‌اند. این موضوع سبب پیش کشیدن چند فرضیه شده است. برخی این گنجینه را به اقوام ماننایی نسبت می‌دهند، عد‌ه‌ای آن را به هنر سکایی مربوط می‌دانند و شماری هم چنین آثاری را از آن مادها قلمداد می‌کنند.

نقش و نگاره‌ها در آثار منسوب به مادها

نام ماد بیشتر یک پهنه‌ی جغرافیایی را به ذهن متبادر می‌کند تا مفهومی زبانی یا نژادی و این گستره نیز مرزهایش نامشخص و محدوده‌اش ناشناخته است. گزارش کوتاه هرودوت درباره‌ی تاریخ ماد در کتاب نخست تواریخ، کهن‌ترین و مهمترین روایت یونانیان درباره‌ی تاریخ ماد در دوره‌ی پیش از هخامنشیان به شمار می‌آید.

نگاره‌های نمادین شوش

شوش شهری کهن سال است. شوش و نیایشگاه چغازنبیل (دورا ـ اونتاش) دو نماد معماری تمدن عیلام‌اند. کاوش‌های باستان‌شناسی برای کشف تمدن عیلام در شوش از سده‌ی نوزدهم آغاز و در سده بیستم نیز ادامه یافت. فرانسویان در این راه پیشگام‌اند. اولین کاوشگر شوش ژاک دومورگان «نخستین کلنگ حفاری را در ۱۸ دسامبر ۱۸۹۷ در خرابه‌های پایتخت عیلام بر زمین زد.» و بیش از نیم سده بعد رومن گیرشمن به حفاری در شوش و چغازنبیل پرداخت

گاوان بالدار انسان سر

تندیس گاو مردان بالدار و تاجدار که بردرگاه غربی و شرقی «دروازه‌ی ملل» به صورت قرینه قرار دارند، با هیبت‌ترین و با شکوهترین مجسمه‌های تخت جمشید به شمار می‌آیند. این گاو مردان اگر از رو به رو به آنها نگاه کنیم همچون تندیس‌های غول پیکر می‌مانند ولی هنگامی که از داخل دروازه نگریسته شوند، نگاره‌اند.

باغ پر درخت نمادین

کمبود نسبی آب، این مایه‌ی حیات و سرزندگی، در نجد ایران همواره وجود داشته و در زمره‌ی بنیادی‌ترین نیاز ساکنان این سرزمین بوده است. بازتاب این نیاز همیشگی را می‌توان در اساطیر و در قامت و قدرت ایزدبانو آناهیتا متبلور دید و از همین منظر است که علاقه به باغ و بوستان رنگ و بویی مینوی می‌گیرد و جانشین زمینی بهشت برین می‌گردد

فرّ در تاریخ اساطیری ایران

نگاهی گذرا به تاریخ اساطیری ایران (دوران پیشدادی و کیانی) بیانگر این نکته است که پادشاهان پیروز زمامدارانی‌اند که صاحب فرّه‌اند و شواهد این ادعا را می‌توان در زامیاد یشت (یشت نوزدهم) یافت که بیشتر مطالب آن مربوط به فرّ است. حتی ایزدانی چون بهرام (اوستایی وَرِثرَغنَه، پهلوی ورهرام) ایزد جنگ و پیروزی بخش که نمی‌گذارد سپاه دشمن‌ وارد کشور آریایی شود

اشکال و اجزاء نماد بالدار هخامنشی

پذیرش نماد بالدار توسط هخامنشیان پس از گذشتن از صافی مادها و اورارتوییان میسر گشته است. زیرا کهن‌ترین نمونه این نماد در نقش برجسته و سنگ نگاره‌ی بیستون دیده می‌شود و این نکته نمی‌تواند بی‌ارتباط با حجاریهای مادان در منطقه باشد. نماد بالدار در هنر و معماری هخامنشی به دو شکل ظاهر می‌شود: نماد بالدار با نیم تنه آدمی و حلقه‌ی بالدار بدون نیم تنه. هرچند هر دو نماد اقتباسی از نماد بالدار آشوری‌اند اما باید توجه داشت گوی بالدار مصری زیباترین این گونه نمادها به شمار می‌آمد و پرهای آن الگوی نماد هخامنشی‌ها بود. با این وجود نماد انسان بالدار پارسی در تاج، ریش، آرایش موها و حالت دست‌ها همانند نمونه آشوری است.

دایره‌ی بالدار و شیر مردان تاجدار

در تخت جمشید نماد بالدار (بدون نیم تنه) در جاهای مختلف نمودار می‌گردد. بر فرار سایبان تخت داریوش، بر بالای مجلس بارعام و همراه موجوداتی ترکیبی. در نمونه‌ی اخیر نماد در هر دو سویش شیر مردان تاجدار نمایان می‌شوند. پیشینه این نقش برجسته به تمدن مصر باستان باز می‌گردد. با اینکه منشأ این موجودات ترکیبی مصر است ولی آنها از راه هنر سوریه وارد بین‌النهرین شده و از طریق تمدن آشوریان به هنر هخامنشی می‌رسند نه از طریق مصر. این حیوانات افسانه‌ای را می‌توان هیولا و اسفنکس هم نام نهاد.

پرنده بالدار در باور پارسی

نماد هخامنشیان با بالهای گشوده شاهین در تمام بنای تخت جمشید ترسیم شده و با شکوه نمودار گشته است. شاهین در مصر نماد قدرت و جلال فرعون بود. پَرهای آن نماد راستی و گشودگی بالهایش نمادی از گستره‌ی روح و پرواز به سوی آسمان تلقی می‌شد. شاهین پرنده‌ای است بلند پرواز و وجودش عجین با ایزدان آفتاب است

نماد انسان بالدار یا فرّ کیانی

در سراسر این رساله از مفهوم فرمانروایی در تاریخ اساطیری ایران سخن به میان آوردیم و جنبه‌ی «مینوی» و «آرمانی» آن را بر شمردیم. در دوران تاریخی معنای اندیشه‌ی «شاهی» را متأثر از تمدنهای میان رودانی قلمداد کردیم. پس تکرار آنها بی‌وجه است. داریوش نامی‌ترین پادشاه هخامنشی در سنگ نگاره‌هایش به کرّار خود را «برگزیده اورمزد» معرفی می‌کند و

فرّ شاهی و تی‌کی‌هلنی

تی‌کی (تی‌خه) در اساطیر یونانی ایزد بانوی نیک بختی فرمانروایان و گاهی شهرهاست. اعتقاد به چنین الهه‌ای در فرهنگ هلنی با اندیشه فرّ شاهی شباهت بسیار دارد و گاهی با آن پهلو می‌زند. در درازنای تاریخ تبادل فرهنگی و اخذ عناصر تمدنهای متقابل همواره وجود داشته و این موضوع مختص به دوران صلح تنها نیست، بلکه در خلال جدالهای ممتد تاریخی هم برقرار بوده است.

نسبت «شاه ـ عقاب» با وارغنه پرنده‌ی فرّ

نماد انسان بالدار هخامنشی از نیمه تنه‌ی شاه و پیکر عقاب یا پرنده‌ای شبیه به آن ترکیب شده است و این صرفاً سازگاری ساده شاهین با مفهوم فرّ ایرانی نیست، بلکه پادشاهی پارسی ارتباط عمیق با پرندگان دارد. اهمیت عقاب در نزد ایرانیان پارسی تبار به اندازه‌ای بود که هرودوت می‌گوید هخامنش، بنیانگذار پادشاهی پارسی را یک عقاب پرورش داده است.

قوچ بالدار جایگزین انسان بالدار

در ایران پس از هخامنشیان نماد بالدار به تدریج جایش را به شماری از نقش مایه‌های دیگر با موتیف‌های (بن‌مایه‌های) متفاوت داد. یکی از این بن مایه‌ها سر و گردن افراشته‌ی قوچی بود که از میان یک جفت بال برآمده بود (ت۵۰). ارتباط این بن مایه  به وسیله‌ی دیهیمی که با نوارهای بلند بر گرد گردن قوچ حلقه زده است، با موضوع سلطنت پیوند می‌یابد و علامت شاهی بودن چنین نقشی اثبات می‌گردد.

منابع

بررسی نقش‌های نمادین در معماری هخامنشی

آموزگار، ژاله، تاریخ اساطیری ایران، چاپ یکم، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۷۴

اتینگهاوزن، ریچارد و احسان یارشاطر، اوج‌های درخشان هنر ایران، ترجمه هرمز عبداللهی و رویین پاکباز، چاپ یکم، تهران، انتشارات آگه، ۱۳۷۹

احتشام، مرتضی، ایران در زمان هخامنشیان، چاپ یکم، تهران، انتشارات شرکت سهامی کتابهای جیبی، ۲۵۳۵ش.هـ

استروناخ، دیوید، پاسارگاد گزارشی از کاوش‌های انجام شده توسط مؤسسه مطالعات ایرانی بریتانیا از سال ۱۹۶۱ تا ۱۹۶۳، ترجمه حمید خطیب شهیدی، چاپ یکم، تهران، انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۹

اسماعیل‌پور، ابوالقاسم، اسطوره بیان نمادین، چاپ یکم، تهران، انتشارات توس، ۱۳۷۷

اشمیت، اریش فردریش، تخت جمشید، بناها، نقش‌ها و نبشته‌ها، ترجمه عبداله فریار، جلد یکم، چاپ یکم، تهران، انتشارات فرانکلین و امیرکبیر، ۱۳۴۲

اوستا، گزارش، ترجمه وتفسیر ابراهیم‌پور داود، یشت‌ها، جلد ۲و۱، چاپ یکم، تهران، انتشارات اساطیر، ۱۳۷۷

اومستد، آلبرت اتک، تاریخ شاهنشاهی هخامنشی، ترجمه محمد مقدم، چاپ سوم، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۲

بریان، پیر، تاریخ امپراتوری هخامنشیان، ترجمه مهدی سمسار، جلد یکم، چاپ یکم، تهران، انتشارات زریاب، ۱۳۷۹

بندهش، فرنبغ دادگی، گزارنده مهرداد بهار، چاپ دوم، تهران، انتشارات توس، ۱۳۸۰

خرید با کلیه کارت های بانکی (دانلود فایل بلافاصله پس از خرید)

مقالات رشته معماری

 

برچسب ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بیست − هشت =