عقل از دیدگاه امیرالمومنین

عقل از دیدگاه امیرالمومنینReviewed by پرشین مقاله on Aug 1Rating: ۵.۰عقل از دیدگاه امیرالمومنین عقل از دیدگاه امیرالمومنین مشتمل به۱۴۶صفحه می باشد. برای خرید مقاله عقل از دیدگاه امیرالمومنین اقدام نمایید.
سفارش تحقیق
http://telegram.me/pmaghale

یکی از ابعاد اساسی و مهم وجود انسان که در برنامه ریزی های تربیتی (اعم از تعیین اهداف، اصول و روشها) به نحوی مورد نظر قرار می گیرد بعد عقلانی اوست.

مکاتب تربیتی نیز هر یک با بینش خاص خود به بیان اهمیت این بعد تربیت پرداخته اند و بسیاری از مربیان بزرگ جهان وقتی از تعلیم و تربیت بحث می کنند با توجه به برداشت خاص خود از عقل و عقلانیت، پرورش نیروی عقلانی انسان را پایه اساس و تعلیم و تربیت تلقی می کنند.

مطلب عقل از دیدگاه امیرالمومنین مشتمل۱۴۶صفحه است، برای دیدن فهرست مطالب مقاله و جزئیات آن به اطلاعات اضافی زیر مراجعه فرمایید. 

فهرست مطالب

مقدمه: ۳

ضرورت و اهمیت تحقیق.. ۴

پیشنیه و اهداف تحقیق.. ۶

فصل اول. ۷

لغت و اصطلاح شناسی.. ۷

لغت شناسی.. ۸

اصطلاح شناسی.. ۱۰

متبلورات عقل.. ۱۴

بررسی ارتباط واژه عقل با سایر لغات.. ۱۹

عقل  در مقابل جهل.. ۲۰

عقل و اخلاق.. ۲۲

عقل و دین.. ۲۵

عقل و علم. ۲۷

عقل و اراده ۲۹

عقل و رشد سنی.. ۳۰

عقل در مقابل شهوت و هوای نفس… ۳۲

عقل و عشق.. ۳۳

جنگ عقل و عشق.. ۳۳

فصل دوم. ۳۶

نگرش های متفاوت به عقل.. ۳۶

عقل از منظر قرآن. ۳۷

عقل در منظر روایات.. ۴۰

عقل از منظر اندیشمندان. ۴۵

روانشناسی.. ۶۲

نقدی کوتاه براصالت عقل وحس… ۶۹

اصالت حس یا عقل در تصدیقات.. ۷۰

فصل سوم. ۷۲

عقل ، اطلاقات و کارکردها ۷۲

اطلاقات عقلی عملی.. ۷۴

کارکرد نظری عقل.. ۷۸

کارکرد عملی عقل.. ۷۸

کارکرد ابزاری عقل.. ۷۹

عقل مسموع و مطبوع. ۸۱

تفاوت عقل مطبوع و عقل مسموع. ۸۴

عقل رعایی و روایی.. ۸۸

فصل چهارم. ۹۰

عقل در محضر علی علیه‌ السلام. ۹۰

«ماهیت عقل از منظر مولا علی علیه السلام». ۹۶

ثمرات عقل از منظر مولا. ۱۰۲

فصل پنجم. ۱۰۶

آثار و علایم عاقل.. ۱۰۶

آثار و علائم عاقل.. ۱۰۷

فصل ششم. ۱۱۵

هدایت و ضلالت عقل و عوامل آن. ۱۱۵

هدایت و ضلالت.. ۱۱۶

واژه شناسی و جایگاه معرفتی آن. ۱۱۸

ذکر و عقل نظری و عملی.. ۱۳۱

فهرست منابع. ۱۴۵

خلاصه ای کوتاه از مقاله عقل از دیدگاه امیرالمومنین را در زیر می توانید ببینید.

مقدمه

یکی از ابعاد اساسی و مهم وجود انسان که در برنامه ریزی های تربیتی (اعم از تعیین اهداف، اصول و روشها) به نحوی مورد نظر قرار می گیرد بعد عقلانی اوست.

مکاتب تربیتی نیز هر یک با بینش خاص خود به بیان اهمیت این بعد تربیت پرداخته اند و بسیاری از مربیان بزرگ جهان وقتی از تعلیم و تربیت بحث می کنند با توجه به برداشت خاص خود از عقل و عقلانیت، پرورش نیروی عقلانی انسان را پایه اساس و تعلیم و تربیت تلقی می کنند.

پیشنیه و اهداف تحقیق

تاریخ عقل وتعقل همزاد تاریخ بشری  است . وجه ممیز انسان از موجودات دیگر، عقل او است، و آدمی با تعقل به حیات انسانی خویش ادامه می دهد. به فرموده امام علی علیه السلام : الانسان بعقله (انسان به عقل خود انسان است) و باز می فرماید» اصل الانسان لبه (اصل انسان خرد او است) بنابراین تاریخ تعقل با پیدایش آدم آغاز می شود.

لغت شناسی

در زبان عرب «عقل» به معنای درک آمده است ، وقتی گفته می شود »ما فعلت منذ عقلت‌«‌یعنی از وقتی درک کردم چنین کاری نکردم و یا هنگامی که گفته می شود،‌»عقل الشی« یعنی چیزی را فهمید و درک کرد. اسم فاعل ماده »ع ق ل«  عاقل وجمع آن »عاقلون« است. »عقال و »عقلاء« جمع مکسر آن است. مونث عاقل »عاقله« که جمع سالم ومکسر آن به ترتیب »عاقلات«‌و »عواقل« است »العقل« مصدر و جمع آن عقول است. »عقل را بدان جهت عقل نامیده شد ه است که از فرو رفتن صاحبش درگرداب (نادانی و خطر) جلوگیری می کند.

اصطلاح شناسی

با عنایت به اینکه هر مکتبی می تواند اصطلاحاتی را برای منظور و بیان تعابیر مورد نظر خود قرارداد کند، لذا گاهی کلمه ای را دو مکتب مورد استفاده قرار می دهند و حال آن که هر یک از آن اصطلاحی ویژه را لحاظ می کنند و« عقل» نیز یکی از آن کلمات است. برخی از معنای اصطلاحی عقل از دیدگاه علامه مجلسی به شرح ذیل می باشد.

متبلورات عقل

ممکن است این سوال مطرح شود که به چه علت به جای کلمه »مترادفات« از واژه «متبلورات» استفاده شد؟ دلیل آن که ابن هلال عسکری در کتاب »الفروق اللغویه« در مورد لغاتی که از نظر معنایی با «عقل» افتراق دارند ولی وجودواژه عقل در همه آنها مشترک است توضیحاتی داده اند که بنابراین تعاریف ،‌این کلمات مترادف نیستند بلکه تجلیات و تبلوراتی از لغت عقل می باشند که ذیلاً به تلخیص ترجمه آن اشاره میگردد

بررسی ارتباط واژه عقل با سایر لغات

اکثریت قریب به اتفاق کسانی که در اطراف خود دیده ایم اعتراف به وجود عقل و توانایی نامحدود آن دارند شاید به این دلیل که از راه مشاهدات دیده و از طریق بدیهیات اثبات شده یا اینکه فطرتا انسان علم به تجرد عقل و عدم محدودیت آن دارد یا هر دو،‌لذا اشخاصی پیرامون ما اغلب اعتقاد و ادعای عقلانیت و کثرت آن را دارند برخلاف این که در چیزهای دیگر از قبیل :مال ، سلامتی و غیره به دلایل قابل توجیه خود ادعای ناداری و یا کمبود آن را دارند.

عقل  در مقابل جهل

در برخی از احادیث، جهل در مقابل عقل قرار می گیرد. حتی محدثان بزرگی چون کلینی «عقل و جهل» را عنوان بابی از ابواب کتاب های روایی خویش نهاده اند، نه عنوان »علم وجهل«‌را. البته در احادیث گاه به تقابل علم و جهل نیز بر می خوریم ،مثلا امام علی علیه السلام می فرمایند: جهل ثروتمند او را پست می گرداند و علم فقیر، او را بالا می برد. اما معمولا عقل در جهل قرار گرفته است.

عقل و اخلاق

رابطه میان عقل واخلاق، از مباحث مهم عقل شناسی و نیز علم اخلاق است، لذا جهت وضوح و روشنی این مبحث به تعدادی از احادیث که مربوط به عقل و اخلاق است و دربحث اشاره کرده و سپس به ذکر مطلب می پردازیم:

»عقل آن است که میانه روی کرده ، اسراف نکنی، به وعده هایت عمل کرده، خلف وعده نکنی، چون خشمگین شدی ، بردبار باشی.«

عقل و دین

یکی دیگر از واژگانی که مرتبط با عقل است کلمه دین می باشد حال ببینیم ارتباط این دو واژه، ارتباطی متقابل (مانند عقل و جهل)یا متشابه (همچون عقل و اخلاق) است ؟

برای پاسخ به این سوال احادیث مربوط به عقل ودین را از دیدگاه امام علیه السلام مرور می‌کنیم.

عقل و علم

یکی دیگر از واژه های مرتبط با عقل، علم می باشدکه در این جا سعی بر آن شده تحت بررسی قرار گیرد.

امام علی علیه السلام عقل را یکی از مبادی علم ودانش میدانند، حتی از سخنان ایشان می‌توان استفاده کرد که عقل مهم ترین مبدا شناخت آدمی است، و همان قوه ای است که آدمی با آن به حکمت، یعنی علم استوار دست می یابد

عقل در مقابل شهوت و هوای نفس

در مباحث پیشین گذشت که امام علیه السلام عقل را در مقابل شهوت قرار دادند و انسان را موجودی مرکب از عقل و شهوت معرفی کردند. آن امام گرامی به این تقابل به اشکال مختلف اشاره فرموده اند، به عنوان نمونه:

– هرگاه عقل کامل شود شهوت ناقص می گردد.

– آن که بر شهوتش غالب شود،‌عقلش آشکار می گردد.

عقل از منظر قرآن

در آیات قرآن کریم به مواردی از قبیل  اهمیت تعقل و شرایط آن، هدف و غایت تعقل و نتایج و آثار آن و نیز مواردی که باید روی آن تعقل و تفکر نمود پرداخته است.

واژه عقل در قرآن به کار نرفته است، لیکن کلمه های هم ریشه عقل ۴۹ مورد و نیز واژه های مشابه و نزدیک به عقل مانند تدبر و تفکر در آیات قرآن فراوان به کار رفته است مطالعه آیه های مربوط به عقل و تعقل ، به ما می فهماند که برای ما اندیشیدن لازم است وعوامل بسیاری و شاید تمام هستی دست به دست هم داده اند که انسان تعقل و تفکر کند.

عقل در منظر روایات

پیشوایان دین نیز به پیروی از قرآن و در مقام تفسیر آن، بطور اعجاب انگیزی از عقل و حقیقت آن سخن گفته اند. بخش عظیمی از روایات و احادیث منسوب به پیامبر اکرم و ائمه معصومین علیهم السلام اختصاص به مقوله عقل واهمیت تعقل دارد تا جایی که در جوامع روایی ما، بابی مستقل تحت عنوان کتاب «العقل» وجود دارد.

نقدی کوتاه براصالت عقل وحس

۱- این فرض که عقل از آغاز وجود، دارای مفاهیم خاصی بوده و با آنها سرشته شده باشد ویا پس از چندی خودبه خود و بدون تاثیر هیچ عامل دیگری به درک آنهانائل شود فرض قابل قبولی نیست و وجدان هر انسان اگاهی آن را تکذیب می کند، خواه مفاهیم مفروض، مربوط به مادیات باشند یا مربوط به مجردات یا قابل صدق بر هردو دسته.

اصالت حس یا عقل در تصدیقات

مساله اصالت حس یا عقل در تصدیقات هر چند معمولا به صورت مساله مستقلی مطرح نمی شود ولی با توجه به مبانی مکتبهای مختلف حسی وعقلی می توان آراء ایشان را در این زمینه به دست آورد. مثلا پوزیتویستها که شناخت واقعی را منحصر به شناخت حسی می دانند طبعاً در این مسأله هم سرسختانه از اصالت حس، طرفداری می کنند و هر قضیه غیرتجربی رایابی معنی و یا فاقد ارزش علمی می پندارند.

اطلاقات عقلی عملی

در آثار فیلسوفان اسلامی، عقل عملی به چند معنا آمده است: مشهورترین معنای عقل عملی، قوه ای است که به واسطه آن، چیزی را که آدمی سزاوار است آن را انجام دهد یا ترک کند، می شناسد. بر این اساس عقل عملی، همچون عقل نظری، قوه ی شناخت است و تفاوت این دو عقل در متعلق شناختشان است. معنای دیگر عقل عملی ، قوه  است که انسان را به اعمال خویش تحریک می کند. عقل به این معنا، همان قوه‌ی اراده است.

کارکرد نظری عقل

درباره ی کارکرد نظری عقل می توان به دو گونه روایت از حضرت امیر(ع) استناد جست:

بخشی از احادیث، مطلق علم و آگاهی حکمت را از آثار عقل و تعقل می شمارند. این احادیث می توانند شامل علم و حکمت نظری نیز باشند، اما پاره ای از احادیث قابلیت هایی همچون خودشناسی، خداشناسی و دین شناسی را از آثار عقل می دانند.

کارکرد عملی عقل

احادیثی که از امام علی(ع) در زمینه ی نقش ارزشی، اخلاقی و عملی وارد شده است، بیش از احادیث بیان کننده ی کارکردهای دیگر عقل است. در اینجا تنها یک نمونه ذکر می شود و درادامه نیز، به احادیث دیگری در این زمینه اشاره خواهد شد.

کارکرد ابزاری عقل

آنچه به عنوان عقل معاش و نیز عقل ابزاری در احادیث امام علی(ع) آمده است، باعقل ابزاری مطرح شده در آثار هیوم و دیگران- که معطوف به دنیا و معاش است وعلقی رایج از عقل ابزاری نیز همان است – متفاوت است. در این جا می توان ابتدا تعریفی عام از عقل ابزاری که هدفش معاش، است مطرح کرد وسپس به دو دیدگاه مقابل یکدیگر پرداخت.

تفاوت عقل مطبوع و عقل مسموع

سوال این است که مراد از عقل و علم مطبوع(طبعی) وعقل و علم مسموع(تجربی) چیست؟

و چه تفاوتی با هم دارند؟ و چرا اگر عقل و علم مطبوع نباشد، عقل تجربه و علم مسموع برای انسان مفید نیست؟

علامه راغب اصفهانی می گوید: عقل دو گونه است :

۱- عقل  غریزی و آن قوه آماده ای برای پذیرش علم است و و جود آن در کودک مانند وجود درخت خرما در هسته آن و خوشه گندم در دانه آن است.

عقل رعایی و روایی

مبنای این تقسیم بندی، دو روایتی است که از حضرت علی علیه السلام در نهج البلاغه نقل گردیده است . یکی در توصیف اهل بیت علیهم السلام و دیگری در توصیه به تفکر در اخبار.

روایت اول«عقلوا الدین عقل وعایه و رعایه، لا عقل سماع و روایه، فاّن رواه العلم کثیر و رعاته قلیل»

«ماهیت عقل از منظر مولا علی علیه السلام»

بیان ماهیت عقل ، یعنی چیستی اولیه و بنیادین عقل برای تبیین دیدگاه امام علیه السلام در مورد عقل ضروری به نظر می رسد ، لذا ابتدا خود را با این سوال اساسی مواجه می‌بینیم که ماهیت عقل از دیدگاه امام  علی علیه السلام چیست؟

برای پاسخ به این سوال ، تعابیر مختلف امام علی علیه السلام از عقل مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته است .

ثمرات عقل از منظر مولا

هر موجودی دارای آثاری است که در پرتو آن ثمرات می‌توان تا حدودی به ویژگیهای آن پی برد . انسان زنده حرکت و پویایی و تلاش و کوشش دارد  انسان مرده فاقد تحرک و پویایی است. به وجود امور غیر مادی به واسطه آثارشان تا حدودی می‌توان ، پی برد . به عنوان مثال از پاسخ گویی‌های صحیح دانش‌آموز ، می‌توان تا حدودی به هوشمندی او پی برد ، و فهمید که فلان دانش‌آموز باهوش است.

آثار و علائم عاقل

در احادیث برای شخص عاقل علائم و آثاری ذکر شده که به وسیله آنها می‌توان عقل افراد و مقدار آن را به دست آورد. حال ببینیم انسان عاقل که به فرمایش امام علیه السلام سعادت مندترین مردم است »اسعد الناس العاقل« ، دارای چه ویژگیهای است؟

برخی از ویژگیهای انسان عاقل طبق فرمایشات امام علی علیه السلام به شرح ذیل می‌باشد .

هدایت و ضلالت

بی‌گمان از تمایلات فطری بشر ، سعادت‌جویی و رستگاری خواهی او است محور و شالوده عقیده و عمل انسان را فطرت سعادت‌جویی او سامان می‌دهد ، ولی آنچه در جهان رخ داده است با این تمایل فطری ناسازگار است . چه بسیار انسانهایی که گرفتار شقاوت و خسران شده‌ و گرانبها‌ترین سرمایه زندگی را ، که همانا عمر است ، بجای آن که در راه نیل به نیک‌بختی و سعادتمندی هزینه کنند ، صرف شقاوتمندی و نگون بختی کرده‌اند .

واژه شناسی و جایگاه معرفتی آن       

واژه «ضلالت» متقابل واژه هدایت در کاربرد لازم( غیر متعدی) آن است و بمعنای گمراه شدن و نیافتن راه هدایت یا پیمودن راهی است که انسان را به مطلوب نمی‌رساند.

واژه مقابل واژه هدایت در کاربرد متعدی( راهنمایی کردن، به مقصد رساندن) واژه» اضلال« به معنای گمراه کردن واز مقصد دور ساختن است.

ذکر و عقل نظری و عملی

ذکر خداوند و یاد اسمای حسنی و مظاهر ، او هم در عقل نظری بعنوان اندیشه الهی ظهور دارد و هم از عقل عملی به عنوان گرایش دینی تجلی می‌کند ، زیرا هم معرفت خدا ذکراوست و هم محبت او ، هم علم الهی یاد اوست و هم تخلق به اخلاق او و امتثال دستورها و اجتناب ا زنواهی او ذکر اوست ، چون هرچه سبب حضور خدا و اسماء وصفات او است ذکرحق است و دراین جهت هم شعبه‌های علمی سهم بسزایی دارند و هم شعبه‌های عملی .

فهرست منابع

  • نهج‌البلاغه
  • غرر الحکم و درر الکلم
  • تفسیر المیزان
  • منتخب میزان الحکمه
  • سیر حکمت در اروپا
  • تعلیم و تربیت د راسلام
  • سیری در سیره نبوی
  • دانشنامه امام علی (ع) ج –۱-۲-۳-۴
  • تفسیر موضوع قران مجید جلد ۱۱
  • مجمع البحرین
  • مجمع المفهرس نهج البلاغه
سفارش تحقیق
http://telegram.me/pmaghale

ارسال یک پاسخ